Kembara Pondok PIAS Gunung Lang: Lawatan Susulan Pondok PIAS

 

Disediakan oleh Dr Sarah Herman

Tarikh lawatan: Sabtu, 18 Julai 2026
Lokasi: Taman Rekreasi Gunung Lang, Ipoh, Perak

Lawatan semula ke Pondok PIAS memperlihatkan bagaimana sebuah struktur yang dibangunkan bersama komuniti terus memberikan manfaat kepada orang ramai melalui kerjasama, penjagaan dan penyelenggaraan yang responsif.

Pada 18 Julai 2026, Dr Sarah Herman daripada Community Architecture Research Team (CART), Universiti Putra Malaysia (UPM), telah mengunjungi Pondok PIAS di Taman Rekreasi Gunung Lang, Ipoh. Lawatan tersebut bertujuan meninjau keadaan semasa pondok dan mendokumentasikan program penyelenggaraan komuniti yang melibatkan Majlis Bandaraya Ipoh (MBI), CIMB Cawangan Ipoh dan CART.

Laporan beliau memberikan gambaran yang menggalakkan tentang perjalanan sebuah projek seni bina eksperimental yang terus mencipta nilai awam lama selepas pembinaan asalnya disiapkan.

Daripada inovasi akademik kepada kemudahan awam

PIAS, singkatan bagi Pondok Ilmu Asli, ialah prototaip struktur kayu pasang siap yang dibangunkan oleh Pasukan Penyelidik Seni Bina Komuniti, Jabatan Seni Bina, Fakulti Reka Bentuk dan Seni Bina, Universiti Putra Malaysia (UPM). Prototaip ini merupakan hasil penyelidikan selama setahun untuk menghasilkan struktur kayu berteknologi rendah yang mudah dipasang oleh masyarakat dengan hanya berpandukan manual pemasangan, tanpa memerlukan kemahiran pertukangan khusus.

PIAS dipasang di Taman Rekreasi Gunung Lang, Ipoh, pada 17 Julai 2024 melalui kerjasama Cart Atelier Sdn. Bhd. dan Majlis Bandaraya Ipoh (MBI), dengan komponen difabrikasi oleh MyTeakwood Sdn. Bhd. Seramai lapan orang pelajar Tahun Tiga program Sarjana Muda Seni Bina UPM terlibat dalam pemasangannya dan berjaya menyiapkan struktur tersebut dalam masa kira-kira enam jam. (Artikel tentang pemasangan)

Berukuran 12 kaki × 12 kaki, PIAS direka sebagai wakaf separa terbuka untuk aktiviti membaca dan bermain bagi kanak-kanak yang mengunjungi taman. Penggunaan kayu, papan lapis, anyaman buluh dan bertam menggabungkan sistem pembinaan modular dengan bahan serta kemahiran tempatan. Setelah siap, struktur ini ditempatkan di bawah jagaan MBI untuk kegunaan awam, di samping berfungsi sebagai prototaip bagi menilai potensi pembangunan versi prakomersial pada masa hadapan

Tiga puluh sukarelawan CIMB menyegarkan semula PIAS

Lawatan Dr Sarah berlangsung serentak dengan program tanggungjawab sosial korporat yang disertai kira-kira 30 orang sukarelawan daripada CIMB Cawangan Ipoh.

Para sukarelawan membersihkan kawasan pondok, menyediakan permukaan kayu dan menyapu lapisan baharu cat pelindung kayu atau wood stain pada keseluruhan struktur. CIMB turut menyumbangkan cat dan peralatan yang diperlukan bagi melaksanakan kerja tersebut.

Sebelum pengecatan dimulakan, permukaan kayu dibersihkan dan kawasan kerja disediakan. Cat pelindung kemudiannya disapu pada lantai, tiang, dinding dan komponen kayu lain. Usaha ini bukan sahaja mengembalikan kesegaran penampilan pondok, malah memberikan perlindungan tambahan kepada kayu yang terdedah kepada cuaca dan penggunaan awam.

Aktiviti tersebut menunjukkan bagaimana kerjasama antara pasukan penyelidik universiti, pihak berkuasa tempatan dan rakan korporat dapat membantu memelihara sebuah kemudahan awam.

Terus digunakan dan dihargai masyarakat

Antara pemerhatian paling penting dalam laporan Dr Sarah ialah penerimaan yang sangat baik terhadap Pondok PIAS dalam kalangan pengunjung taman.

Menurut maklum balas wakil MBI, pondok tersebut kerap digunakan oleh orang ramai. Penggunaannya secara berterusan menunjukkan bahawa PIAS telah berkembang melampaui kedudukannya sebagai prototaip penyelidikan. Ia kini menjalankan fungsi sosial dan rekreasi yang nyata dalam kehidupan Taman Rekreasi Gunung Lang.

Penggunaan tersebut juga penting kepada kelangsungan projek. Sesebuah kemudahan awam lebih berkemungkinan menerima perhatian, penyelenggaraan dan sokongan institusi apabila terus berguna serta dihargai oleh masyarakat.

Dalam konteks ini, kesediaan CIMB membantu memulihkan pondok bukan sahaja mencerminkan keprihatinan korporat, tetapi turut menunjukkan bahawa PIAS terus relevan kepada masyarakat dan pihak pengurusan taman.

Pengajaran daripada keadaan sebenar

Lawatan tersebut turut menghasilkan beberapa pengajaran penting bagi penambahbaikan reka bentuk PIAS pada masa hadapan.

Lantai asal yang diperbuat daripada papan lapis didapati mengembang setelah terdedah secara langsung kepada hujan. Pihak MBI kemudiannya menggantikan lantai tersebut dengan papan kayu yang lebih tebal dan lebih sesuai untuk menghadapi keadaan persekitaran di tapak.

Pengalaman ini menunjukkan bahawa prestasi sebenar bahan hanya dapat difahami sepenuhnya setelah sesebuah struktur melalui penggunaan dan pendedahan cuaca dalam jangka masa tertentu. Maklum balas daripada tapak perlu dijadikan sebahagian daripada proses pembelajaran dan evolusi reka bentuk.

Perubahan pada susunan lantai turut menyebabkan sistem pengekodan bagi mengenal pasti setiap komponen modular perlu dikemas kini. Sistem member tagging atau penandaan anggota binaan ini penting kerana ia memudahkan proses pemasangan, penyelenggaraan, penggantian komponen dan kemungkinan penghasilan semula PIAS di lokasi lain.

Keselamatan sebagai sebahagian daripada evolusi reka bentuk

Aspek keselamatan turut dikenal pasti sebagai ruang yang memerlukan perhatian lanjut.

Wakil MBI mencadangkan supaya pengadang dipasang pada pelantar luar pondok, khususnya bagi melindungi kanak-kanak yang menggunakan kemudahan tersebut. Untuk versi PIAS yang akan datang, mereka turut mencadangkan supaya aras lantai direndahkan kira-kira satu kaki daripada ketinggian sedia ada.

Cadangan tersebut menunjukkan pentingnya pemerhatian pascapenghunian. Pengetahuan reka bentuk tidak berhenti apabila sesebuah binaan siap didirikan. Sebaliknya, pengetahuan itu terus berkembang melalui pemerhatian terhadap cara binaan digunakan, tindak balas pengguna dan keadaan sebenar persekitarannya.

Sebarang perubahan pada ketinggian lantai bagaimanapun perlu dinilai secara menyeluruh dengan mengambil kira keselamatan, akses pengguna, pengaliran air dan keperluan struktur.

Kejelasan tanggungjawab dan penjagaan jangka panjang

Laporan Dr Sarah turut mengetengahkan keperluan untuk menjelaskan status rasmi pengurusan Pondok PIAS, termasuk sama ada pondok tersebut kekal di bawah penyeliaan penuh MBI atau telah dipindahkan kepada UPM.

Kejelasan status ini penting bagi menentukan pihak yang bertanggungjawab terhadap pemeriksaan keselamatan, peruntukan penyelenggaraan, pembaikan dan penjagaan jangka panjang.

Kelangsungan sesebuah projek komuniti tidak hanya bergantung pada mutu reka bentuk atau ketahanan bahannya. Ia juga memerlukan struktur tadbir urus yang jelas. Tanpa penetapan tanggungjawab yang tepat, penyelenggaraan mungkin bergantung pada usaha sementara dan tidak dapat dirancang secara konsisten.

Kerjasama korporat seperti program CSR CIMB boleh membantu memanjangkan hayat kemudahan awam. Namun, sumbangan tersebut seharusnya melengkapi, bukannya menggantikan, sistem pengurusan dan penyelenggaraan institusi yang tersusun.

Sebuah ekosistem kerjasama

Perjalanan Pondok PIAS di Gunung Lang memperlihatkan bahawa kejayaan sesuatu reka bentuk bukanlah hasil usaha pereka semata-mata. Ia bergantung pada sebuah ekosistem hubungan yang melibatkan:

• kepakaran penyelidikan dan reka bentuk daripada CART, UPM;

• kemahiran serta warisan pertukangan komuniti Kaum Semai Perak;

• pengurusan tapak dan maklum balas praktikal daripada MBI;

• sumber dan tenaga kesukarelawanan daripada CIMB; dan

• penerimaan serta penggunaan berterusan oleh pengunjung taman.

Setiap pihak membawa peranan yang berbeza tetapi saling melengkapi. Tanpa pengguna, pondok kehilangan tujuannya. Tanpa penyelenggaraan, reka bentuk yang baik akan merosot. Tanpa pemerhatian di tapak, kelemahan bahan dan keselamatan mungkin tidak dikenal pasti. Tanpa tanggungjawab pengurusan yang jelas, masa depan projek akan terus berada dalam keadaan tidak menentu.

Lebih daripada sebuah pondok yang dicat semula

Lawatan Dr Sarah Herman mendokumentasikan satu tahap penting dalam perjalanan Pondok PIAS Gunung Lang. Projek ini menunjukkan bagaimana penyelidikan universiti dapat bergerak melampaui penerbitan akademik dan memasuki kehidupan awam melalui sebuah struktur yang berguna, mudah disesuaikan dan berakar pada budaya serta pengetahuan tempatan.

Pondok PIAS yang baru diselenggara bukan sekadar sebuah struktur kayu yang telah dicat semula. Ia menjadi bukti bahawa seni bina komuniti boleh terus bertahan apabila masyarakat menggunakannya, institusi menghargainya dan pelbagai pihak menerima tanggungjawab bersama untuk menjaganya.

Program pada 18 Julai 2026 juga memperlihatkan bahawa nilai terbesar sesuatu inovasi bukan hanya terletak pada bentuk atau teknologinya. Nilai itu turut lahir daripada hubungan yang dibentuknya—antara universiti dan masyarakat, antara pengetahuan moden dan kemahiran tradisional, serta antara pembinaan awal dengan penjagaan jangka panjang.

PIAS kini bukan lagi sekadar sebuah hasil penyelidikan yang ditempatkan di taman. Ia telah menjadi sebahagian daripada kehidupan Gunung Lang: digunakan, diuji, disesuaikan, dipelihara dan terus dipelajari.

Artikel ini disediakan oleh Pasukan Editorial CART berdasarkan laporan lawatan tapak dan program penyelenggaraan yang ditulis oleh Dr Sarah Herman selepas lawatan ke Taman Rekreasi Gunung Lang pada 18 Julai 2026.

Kata kunci: #CART #UPM #CIMBCSR #MBI #PIAS #KaumSemaiPerak #SeniBinaHijau